ډاکټر عبیدالله برهانی – کلیفورنیا
افغانستان د خپل ستراتیژیک جیوپولیټیک موقعیت او دوامداره امنیتي ننګونو له امله د متحده ایالاتو د بهرنۍ پالیسۍ مرکزي تمرکز دی.
د امریکا او طالبانو ترمنځ په ۲۰۲۰ کال کې د دوحې د هوکړې له لاسلیک وروسته له دغه هېواد څخه د امریکايي ځواکونو د وتلو بهیر پیل سو، چې د افغانستان د سیاسي راتلونکي او د امریکا او طالبانو د اړیکو په اړه یې مهمې پوښتنې راپورته کړلې.
دا مقاله د نړیوالو سیاسي او اقتصادي تحرکاتو په پام کې نیولو سره د دې اړیکو راتلونکې څیړي، په ځانګړې توګه د امریکا، چین او روسیې ترمنځ سیالي او په دې پرمختګونو کې د منځني ختیځ مخ په زیاتیدونکي نفوذ.
۱: د دوحې تړون: شالید او بیا ارزونه – ننګونې او ژمنې
د دوحې تړون، چې د ۲۰۲۰ کال د فبرورۍ په ۲۹مه د امریکا او طالبانو ترمنځ لاسلیک سو، موخه یې په افغانستان کې د امریکا د اوږدې مودې پوځي ښکیلتیا پای ته رسول وو. په هرصورت، د دي موافقتنامې پلي کول د پام وړ خنډونو سره مخ سوي ده ، چې د هغې د اغیزمنتیا او اجرا کولو بیا ارزونې ته اړتیا لري.
د متحده ایالاتو د ځواکونو وتل
متحده ایالاتو ژمنه کړې چې د ۲۰۲۱ م کال د می تر میاشتې پورې به له افغانستان څخه بشپړ لدغه هیواده ووځي، مګر په دې پروسه کې ځنډ دا وو چې طالبان د ۲۰۲۱ م کال تر اګست پورې یې د دغه هیواد کنټرول بیرته ترلاسه کولو توان ورکړ. د دې وتلو پرمهال د همغږۍ نشتوالی ژوري سیاسي او امنیتي پایلې لري.
د ترهګرۍ ضد هڅې
د طالبانو د ډاډ سره سره چې د افغانستان خاوره به بیا د ترهګرو ډلو د پټنځایونو لپاره نه کارول کیږي، د القاعدې په څیر ډلو سره د دوی دوامداره ملګرتیا د تړون د دې مادې د اطاعت په اړه اندیښنې راپورته کړي دي .
د افغانستان داخلي خبرې
دغه توافقنامه د طالبانو او افغان حکومت تر منځ د خبرو اترو هیله درلوده، خو دا خبرې اترې په چټکۍ سره د باور نشتوالي او د نه موافقو دریځونو له امله، په نهایت کې واک ته د طالبانو د راستنیدو لپاره اسانتیا برابره کړل .
د بشري حقونو اندېښنې
په افغانستان کې د بشري حقونو وضعیت د طالبانو له واک څخه وروسته د پام وړ خراب سوه، د ښځو پر حقونو او بنسټیزو آزادیو باندې د سختو محدودیتونو سره، د بشري حقونو نړیوالو معیارونو ته د طالبانو ژمنتیا شکمن کړي ده .
د متحده ایالاتو اقتصادي او بشري مرستې
په داسې حال کې چې امریکا د بشردوستانه او اقتصادي مرستو ژمنه کړې وه، په چټکۍ سره خرابیدونکي امنیتي او سیاسي چاپیریال د دې مرستې د پلي کولو مخه ونیوله او د افغانانو حالت یې لا پسې خراب کړ.
له تور لیست څخه د طالبانو د مشرانو د نومونو ایستل
په تړون کې له نړیوالو څخه په تور لیست کې د طالبانو د مشرانو د ایستلو غوښتنه سوې وه، خو د دې ډلې د بشري حقونو د ثبت په اړه شکونه د دې مادې د بشپړ اطاعت مخه نیسي.
اقتصادي زوال
د نړیوالو بندیزونو لګولو او د افغانستان د شتمنیو کنګل کېدو په افغانستان کې اقتصادي بحران لا پسې ژور کړ او د افغانانو ورځنی ژوند یې نور هم اغېزمن کړ.
د تړون بیا ارزونه: یو ستراتیژیک اړتیا
د دوحې د تړون شرایطو ته په بشپړه توګه د درناوي لپاره د دواړو خواوو نشتوالی د دې د احکامو د هراړخیز بیا ارزونې اړتیا په ګوته کوي. دا بیا ارزونه خورا مهمه ده ترڅو ډاډ ترلاسه شي چې اصلي ژمنې په اغیزمنه توګه پلي کیږي، په ځانګړې توګه د سیمه ایز ثبات او بشري اندیښنو په رڼا کې.
کلیدي نظرونه:
د امنیتي ګواښونو زیاتوالی: د ترهګرو ډلو لخوا د امنیتي خطرونو زیاتوالی د سیمه ایز او نړیوال امنیت د پیاوړتیا لپاره ستراتیژیک غبرګون ته اړتیا لري.
بشردوستانه مرستې: د بندیزونو تعدیل یا د بشري مرستو زیاتوالی کولی شي د افغانانو کړاوونه کم کړي او د روان بحران د حل لپاره د نړیوالو هڅو ملاتړ وکړي.
نړیواله همکاري: د توافق نامې بیاکتنه کولی سي چې له طالبانو سره ډیر اغیزمن ښکیلتیا اسانه کړي، د ثبات او همکارۍ لپاره د نړیوالو تمو سره د سیمه ایزو ګټو انډول برابر کړي.
دغو عواملو ته په پام سره، د دوحې تړون بیا کتنه نه یوازې په افغانستان کې د اوږدمهاله سولې او پرمختګ لپاره اړینه ده.
د ټرمپ د احتمالي ادارې لاندې د متحده ایالاتو د پالیسۍ لپاره لید لوری
د ټرمپ د دویمې ادارې لاندې، احتمال شته چې د افغانستان په اړه د متحده ایالاتو پالیسي وده وکړي، د سیمې جیوپولیټیک ننګونو او امنیتي تحرکاتو سره سم. په داسې حال کې چې افغانستان ښايي د امریکا د بهرنۍ تګلارې اصلي تمرکز نه وي، خو دا به د ټرمپ د پراخې سیمه ییزې امنیتي ستراتیژۍ یوه برخه پاتې سي.
په افغانستان کې د امریکا نفوذ به د ځمکنیو حالاتو په روانو ارزونو پورې اړه ولري. تمه کیږي چې ولسمشر ټرمپ به د طالبانو سره د مستقیم یا غیر مستقیم ښکیلتیا یوه ستراتیژي تعقیب کړي، په بالقوه توګه د متحده ایالاتو د ملي امنیت ګټو د خوندیتوب لپاره به سخت شرایط وضع کړي.
ښايي له طالبانو سره خبرې اترې دوام ولري، خو احتمال سته چې دوی د دې ډلې د بشري حقونو په ریکارډ کې د پام وړ پرمختګونو، په ځانګړې توګه د ښځو او مدني آزادیو په اړه هم بدلون راسې ، په هرصورت، د متحده ایالاتو د ملي امنیت اندیښنې به خورا مهمې پاتې سي، احتمال لري چې طالبانو ته وړاندیز سوي امتیازات محدود کړي.
د افغانانو غوښتنه: د سوله ییز ښکیلتیا غوښتنه
د نړیوالو ننګونو په رڼا کې چې نړیواله ټولنه ورسره مخ ده، دا اړینه ده چې د تلپاتې سولې د ترلاسه کولو لپاره د هڅو سره متحد شي او تاوتریخوالی رد کړي. افغان پوهان او پوهان د جګړې پر ژبه د رغنده خبرو پلوي کوي.
په دې برخه کې له ټولو ملتونو او نړیوالو سازمانونو څخه غوښتنه کیږي چې د نړیوالو همکاریو په پیاوړي کولو، د سوله ییزو حل لارو په هڅولو او د افغانانو په ملاتړ خپل اخلاقي مسوولیت ادا کړي. پدې کې د خبرو اترو او مستقیم ښکیلتیا لپاره د چینلونو پرانیستل شامل دي ترڅو د دوی کړاو کم کړي. د حکومتونو او دولتونو څخه قوي ژمنه او نړیواله ټولنه به د دیپلوماتیکو حل لارو په جوړولو کې اړینه ده چې د افغانانو اړتیاوو ته ځواب ووایي.
پایله
د دوحې تړون په افغانستان کې د جګړې د پای ته رسولو په لور یو مهم ګام دی، خو بیا هم د هغې پلي کول د پام وړ ننګونو سره مخ دي.
د تړون بیا ارزونه او د هغه غیر پلي سوي احکامو فعالول د اوسنیو خنډونو د لرې کولو او د افغانستان او شاوخوا سیمې د اوږدمهاله ثبات د تضمین لپاره اړین دي.
د ټرمپ د احتمالي دویمې ادارې لاندې به له طالبانو سره دوامدارې اړیکې د امنیت او ثبات په تامینولو پورې تړلې وي، په داسې حال کې چې پر طالبانو به فشار راوړي چې د امنیت او بشري حقونو دواړو مسلو کې پرمختګ وکړي.
نوټ : د همدی مقالې اصلې بڼه د سپینې ماڼې په عربې پاڼه کې خپره سوی ده .
ژباړه : صفت الله زاهدي